از بلیط فروش مسجد نصیر الملک شیراز که درباره برپایی نماز در این مسجد سوال می شود معترف است که حداقل ۳ ماه از سال به خاطر عدم ایجاد مزاحمت برای توریست ها، نماز جماعت تعطیل می شود. هرچند همین جمله برای محاکمه رویکردی که تن مسجد را بر روح مسجد اولیت داده است کفایت می کند اما دقیق تر شدن در دلایل این انفصال آموزنده است. فرصت الدوله شیرازی می گوید: “مسجد حاجی نصیرالملک در محله اسحاق بیگ، مسجدی است رفیع البنیان و موثق الارکان، بنایش نیکو، فضایش دلجو و شبستان رفیع و دو گلدسته منیع دارد. دریاچه وسطش چون چشمه تسنیم و حوض کوثر است و حجرات فوقانیش عرفات جنان را همسر” (شیرازی،۷۳۱، ۱۳۶۲). اما در جلد دوم کتاب دایره‌المعارف بناهای اسلامی ایران که به مساجد اختصاص یافته است شرح و تحلیلی درباره مسجد نصیرالملک به قرار زیر آمده است:

“بخشهای مختلف در این مسجد به شکلی ترتیب یافته‌اند که با نقشه مساجد اسلامی تفاوت محسوسی دارد. در اینجا، برخلاف معمول، در حجم کلی مسجد، جبهه قبله خالی مانده و بخشهای اصلی مسجد در سه سوی دیگر صحن قرار گرفته‌اند. نمای جبهه قبله به صورت تک دیوار درآمده و ایوان قبله که ایوان اصلی مسجد محسوب می‌گردد، کم عمق شده و پشت آن نیز خالی مانده است؛ حال آنکه ایوان شمالی عمیق است و شمایی از گنبدخانه را نیز در طرح خود دارد. به علاوه، این جهت‌گیری سبب شده که شبستان اصلی مسجد به جای جبهه قبله، در سمت غرب مسجد قرار گیرد و محراب، نه در میان طول، بلکه در عرض شبستان – که سه دهانه بیشتر نیست – قرار گرفته و به این ترتیب جلوه خود را از دست داده است.”

ساختار فضایی مسجد

در اینجا ضرورت دارد برای آنکه تغییر اعمال شده بر ساختار فضایی مسجد را درک کنیم رجوعی داشته باشیم به اصول طراحی شبستان از منظر اسلام که خود استخوان بندی فضایی اش را از ساختار صفوف نماز اخذ کرده است. از رسول خدا احادیث بسیاری در باب صفوف نماز بیان شده است:

اگر مردم می دانستند چه فضیلتی دارد اذان گفتن و شرکت در صف اول جماعت ، هر آینه برای این کار قرعه کشی  می کردند”

“صفهای  نماز جماعت را مساوی کنید، پس همانا که مساوی کردن صفها،کامل کننده نماز است” ( مجلسی، ۲۰۰:۱۳۸۸)

رسول خدا (ص ) شانه های نمازگزاران را در نماز جماعت می گرفت و منظم می کرد، ومی فرمود: مساوی و منظم باشید، نامنظم و جدا از هم نباشید که قلبهای شما از یکدیگرجدا می شود (بروجردی، ۴۷۰:۱۳۹۰)

چند نکته اصلی از متن این احادیث قابل برداشت است. نخست فضیلت صف اول نماز، دوم پیوستگی صفوف و سوم آنکه پیامبر(ص) صف را در ارتباط شانه ها با یکدیگر تعریف می کند و بر وجه عرضی ِ صفوف تاکید می ورزد. فضیلت صف اول سبب شده است که با انتخاب شکل مربع در هندسه مسجد، ضلعی که در برابر دیوار قبله قرار گرفته، بیشترین طول ممکن را در اختیار صف اول نماز قرار دهد(علی آبادی،۱۳۸۰: ۵۵۶ و قرائتی،۱۳۷۸: ۴۲۷ و ترسلی، ۱۳۷۸: ۱۷۲). از بین دو سیاست ممکن برای سازماندهی صفوف نماز گزاران، یکی آن است که طول صف ها کم و تعداد صفوف اضافه گردد و دیگری آن است که با طولانی کردن صفوف تعداد آن ها را کاهش دهند. انتخاب رسول خدا که مبتنی بر اصل قبله و هندسه خالص صورت گرفته است شرایط را با عرضی کردن صفوف نسبت به محور قبله، و ایجاد صف اول طولانی تر الویت بندی کرده است.

الویت عرضی در شبستان جهت طولانی تر شدن صف نماز در مسجد پیامبر(ص)

الویت عرضی در شبستان جهت طولانی تر شدن صف نماز در مسجد پیامبر(ص)

 

 

این اسلوب پس از این در مساجد دیگر نیز دیده می شود چه اینکه در فاصله نه چندانی از مسجد نصیر الملک با مسجد وکیل مواجه می شویم که اگر نگاهی به نقش و نگار ستون های مسجد وکیل داشته باشیم، در می یابیم که معمار این مسجد بنای مسجد وکیل را به دقت از نظر گذرانده است. در مسجد وکیل نیز این ترجیح در سازماندهی فضایی قابل شناسایی است.

انقطاع در شبستان به صورت کلی و تغییر الویت جهت گیری از طولی به عرضی

انقطاع در شبستان به صورت کلی و تغییر الویت جهت گیری از طولی به عرضی

1402232_344145839055288_1050014978_o

بر این اساس گمان می رود که این ساختار فضایی طولی در شبستان ها، تحت تاثیر ساختار طولی کلیساهای فرنگی باشد. واضح است که این گزاره به همین نحو بسیار مجادله برانگیز است. اما چند نکته وجود دارد که می تواند شاهدی بر این مدعا قلمداد شود. اگر به پنجره های معروف و متمایز مسجد نگاه کنیم که تا پیش از این در هیچ مسجدی مشابه نداشته، همان ساختاری را می بینیم که در کلیساهای فرانسه و انگلستان دیده می شود. دو کشوری که در دوره قاجار بیشترین روابط تجاری و فرهنگی را در حوزه جنوب با تجار شیراز دارند. حال این پرسش قابل طرح است که آیا طراحی معماری این بنا تحت تاثیر آورده های بصری و غرب گرایی اپیدمیک دوره قاجاری قرار دارد؟ شاهد این مدعا می تواند تزئینات مسجد باشد.

 

تزئینات مسجد

عبدالمجید شریف‌زاده نیز در کتاب دیوارنگاری در ایران درباره مسجد نصیرالملک چنین نوشته است:

“در مقایسه میان این مسجد قاجاری و مساجد دوره صفویه و حتی زندیه شاهد تغییر عمده‌ای در نگرش تفکری و تأثیر شدیدتر غرب در آن هستیم. مساجد این دوره فاقد آن فضای روحانی است که دوران صفویه با استفاده از نقوش تجریدی و رنگهای آسمانی ایجاد شده است. رنگهای زرد و قرمز و نارنجی، تندی بیشتری به کاشیهای دوره قاجاری داده و نقوش گل‌بته‌ها و گلدانها و خصوصاً منظره‌سازیهایی با استفاده از علم مناظر و مرایا به شیوه‌ای غلط متأثر از نقاشیهای غربی، فضایی مادی را ایجاد کرده است و از آن فضای تفکری و روحانی مساجد صفویه خبری نیست، و یا بسیار اندک است و شاهد دوری از تفکر معنوی هستیم” (شریف‌زاده ۱۳۸۱، ۱۴۷).

ابنیه فرنگی جایگزین بهشت خیالی هنرمندان مسلمان

ابنیه فرنگی جایگزین بهشت خیالی هنرمندان مسلمان

بنا به روایتی از کاشیکار مسجد نصیرالملک چنین نقل شده است که: “می‌خواهم در این مسجد آتش بزنم”. هر چند چنین رویکردهای حداکثری در استفاده از رنگ در دوره قاجار رواج داشته اما بهره گیری از این پالت رنگی با طیف بندی رنگ هایی همچون قرمز و صورتی باز هم فرضیه تشبه به کلیساهای فرنگی را تشدید می کند.

شاید تا به اینجای سخن متهم یا مفتخر ساختن طراح بنا به غرب زدگی مبتنی بر احتمال و تشابه های ساختاری بوده باشد. اما نکته ای در این مسجد وجود دارد که هیچ اندیشمند منصفی توان کنار آمدن با آن را ندارد. بهره گیری از نقوش انسانی و حیوانی هرچند در سنت تزئینات مسجد ایرانی تا پیش از این دوره سابقه نداشته، اما درباره نقاشی های بهره گرفته شده در مسجد نصیرالملک آن چیزی که از همه آشکارتر است استفاده بی پروا از نقاشی به اسلوب غربی آن است. بهره گیری از پرسپکتیو و تصویر کردن عمارت ها و فیگورهای انسانی با البسه غربی با واقع گرایی بی پیشینه در تزئینات مسجد، آشکار کننده آن است که بی تردید ساز و کار فرهنگی بنا کنندگان این مسجد زیبایی را خورشیدی می دانسته که از غرب طلوع می کند. این ذوق زدگی در بهره گیری از نقوش می تواند ظن پیشین ما را در بهره گیری از ساختار طولی در شبستان و بعد پنجره های رنگین در جداره طولی را آشکار کند. چه اینکه حتی اگر در مقام دفاع از شبستان طولی بخواهیم از مزیت های اقلیمی دو شبستان نام ببریم، باید بر خود متذکر شویم که در هوای معتدل شیراز داشتن دو شبستان به این نحو چندان واجد مزیت نیست و چنانکه باشد نیز دو شبستان جنوبی و شمالی بسیار برای این امر رواتر هستند تا دو شبستان تقریبا شرقی و غربی که با توجه به ساعت برگزار نماز، عملا فاقد مزیت های نورگیری از فضایند.

نتیجه اینکه این پنجره های ملون و دلربا جز محور زدایی از قبله در شبستان کارکرد فضایی دیگری ندارد. چنانکه شما به قبله رو کنید، از قبله جبهه ای تاریک در انتها درخواهید یافت که چندان قابل شناسایی نیست و در هنگام توجه به روبرو در نماز و صراط المستقیم، انواری دلربا و فریبا از سمت چپ شما را متوجه که هیچ، بلکه مفتون خود می کند.

photo_2016-04-23_14-36-45

  • تصویر فوق بدون استفاده از فلش دوربین و نشان دهنده دید طبیعی به محراب است.

منابع:

فرصت الدوله، شیرازی، ۱۳۶۲، آثار العجم، جلد ۲، به کوشش علی دهباشی، انتشارات یساولی

شریف زاده، عبدالمجید، ۱۳۸۱، دیوار نگاری در ایران ( زند و قاجار)، انتشارات موسسه صندوق تعاون سازمان میراث فرهنگی کشور

بروجردی، محمدحسین (۱۳۹۰)، جامع احادیث شیعه،ج۶، ترجمه ی محمدحسین مهوری و احمدرضا حسینی، فرهنگ سبز، تهران

پیرنیا، محمدکریم (۱۳۸۰)، سبک شناسی معماری اسلامی، نشر معمار، تهران

هیلن براند، روبرت (۱۳۸۷)، معماری اسلامی، ترجمه ی باقر آیت الله زاده شیرازی، نشر روزنه، تهران

مجموعه مولفین، ۱۳۷۶، دایره المعارف بناهای تاریخی ایران در دوره اسلامی

جلد ۲، نشر حوزه هنری

مجلسی، محمدباقر(۱۳۸۸) بحارالانوار، ج۸۸، دارالکتب اسلامیه، تهران

قرائتی، تقی، قرائتی، اصغر، نیاسری، عرشی (۱۳۷۸)، راهنمای طراحی مساجد، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد، ج۱، دانشگاه هنر، اصفهان

علی آبادی، محمد (۱۳۸۰)، تجسم معمارانه ی وحدت الگوهای رفتاری شریعت در کثرت و گوناگونی فرم ها ، مجموعه مقالات دومین همایش معماری مسجد، ج۲، دانشگاه هنر، تهران

ترسلی، محمد (۱۳۷۸)، نکاتی درباره ی معماری مساجد از دیدگاه آیات و روایات، مجموعه مقالات همایش معماری مسجد، ج۲، دانشگاه هنر، اصفهان

 

 

مطالب بیشتری نیست